بزرگ " بر آن نهاد . هلال صابى درباره نظم دولت عباسى در ايام معتضد گويد : " از دبيران بزرگ شنيدم كه به هيچ دوران خليفه و وزير و صاحبديوان و سپهدارى چون معتضد و عبيد الله سليمان و ابن فرات و بدر نبود . " معتضد همه ديوانها را سه قسمت كرد : ديوان مشرق كه به كار ولايتهاى شرقى ميرسيد و ديوان مغرب كه امور ولايتهاى مغرب با آن بود و ديوان سواد يعنى ولايت عراق . در ديوان بزرگ براى كارهاى مختلف ديوانها بود و گوئى هيچوقت حدود اين ديوانها بدقت تعيين نشده بود ، از جمله ديوان سپاه بود و ديوان مخارج بغداد كه بامور مالى دار الخلافه ميرسيد و ديوان بيت المال كه به وارد و صادر اموال دولت مى - رسيد و ديوان مصادرات و ديوان رسائل كه بدوران فاطميان مصر ديوان انشا و مراسلات نام يافت و ديوان توقيع كه نامه ارباب حاجت را ميگرفت و ديوان خاتم و ديوان افتتاح كه نامه‌ها را باز ميكرد و ديوان جهبذه كه جمع و خرج دولت بدان محول بود و گوئى چون ديوان محاسبات ايام ما بود و ديوان صدقات . " صابى نقل مىكند كه موظفان ديوانها سه طبقه بودند . بدوران فاطميان در مصر ديوانهاى ديگر نيز بود از جمله ديوان كسوت و طراز و ديوان احباس كه نظير وزارت اوقاف عصر ما بود و ديوان مقرريها كه هر ساله گزارش مقرريها را بعرض خليفه ميرسانيد . دولت فاطميان بجز صاحبان ديوان موظفان بزرگ داشت از جمله در دار و سايبان‌دار و نامه‌دار كه نامه خليفه را بنزد وزير ميبرد و صاحب بيت المال كه چون وزير ماليه عصر ما بود و قاضى القضاة كه بامور شرعى ميرسيد و بر سكه نظارت داشت و داعى الدعاة كه دعوت فاطمى را در مسجدها و مدرسه‌ها رواج ميداد و محتسب كه بر بازار و پيمانه و وزن و داد و ستد و آداب عامه نظارت داشت . از موظفان معتبر دوران فاطمى وكيل بيت المال بود و نيز نايب در دار كه سفيران بيگانه را استقبال ميكرد و بجاى مناسب مقام ميداد و قاريان را كه بايد به